Foto’s van een wereld die steeds droger wordt, wie kan dat nog met droge ogen aanzien?

Als fotograaf stond ik 21 april 2020 aan de rand van een groen weiland tijdens zonsondergang. Voor me graasden schapen in het warme licht van de ondergaande zon. Het landschap oogde vredig en vertrouwd: sappig gras, een wijde hemel en dieren die onverstoorbaar hun voedsel zochten. Toch zie ik nu door mijn camerazoeker niet alleen het beeld van vandaag. In gedachten spookt ook een fotobeeld van een steeds realistisch wordende toekomst.

Ik was in april 2021 in de buurt van het Uitgeestermeer, een prachtige omgeving en de schapen en lammeren genoten mee van de zonsondergang. Nog niets om je 'lam' van te schrikken dus.

Volop gras, en het landschap oogde schitterend, mede dankzij de zonsondergang. De foto werd door mij genomen om 19:12 uur. Voor fotografen onder u: CANON EOS-r Brandpuntsafstand 70 mm, ISO 100, diafragma F9 en belichtingstijd 1/100

AI liet het gras in mijn foto verdwijnen. De bodem toont nu gebarsten, waterplassen zijn opgedroogd en boven de horizon hangt een stoffige waas. De schapen zoeken tussen dorre struiken naar de laatste sprieten groen. Het is een voorstelling die doet denken aan de Sahel, maar die volgens mij actueel ook dichter bij huis voorstelbaar wordt. Gelukkig is het ook nu nog niet zo extreem, hoewel TV-beelden ook in ons land al behoorlijk extreme situaties van droogte laten zien. Beeld van verzakte- en ontwrichte woonarken en ook beeld van extreem uitgedroogde grond.

Lage waterstand van sloten en rivieren, pontjes die niet meer kunnen oversteken en de scheepvaart kan geen zware vracht meer vervoeren. Het water is te ondiep geworden. De woonarken verzakken daardoor en raken beschadigd. Tuinders worden geacht hun teelt niet te besproeien. Ik hoef u de voorbeelden eigenlijk niet te noemen. Beelden in de media vertellen bijna dagelijks de werkelijkheid. Dan ook de natuurbranden niet te vergeten! Overal in de wereld en ook in Nederland!

Klimaatverandering, oorlogen en een groeiende schaarste aan water en voedsel bepalen steeds vaker het wereldnieuws. Voor fotografen betekent dat niet alleen dat hun onderwerpen veranderen. Ook hun verantwoordelijkheid wordt groter. Welke werkelijkheid laten wij zien? En hoe voorkomen wij dat menselijke- en dierlijke ellende slechts een indrukwekkend plaatje wordt?

Als fotograaf kijk ik opnieuw naar de grazende kudde. Een landschap dat nu nog zo vanzelfsprekend lijkt, kan binnen enkele decennia ingrijpend veranderen. Langdurige droogte kan landbouwgrond uitputten, oogsten steeds meer laten mislukken en drinkwater schaars maken. Wanneer bestaanszekerheid verdwijnt, nemen spanningen toe en kunnen mensen gedwongen worden hun woonplaats of zelfs hun land te verlaten.

Wat een scenario. De extreme hitte en aanhoudende droogte in de zomer van 2026 kosten de Europese economie naar schatting na al € 180 miljard zo begrijp ik uit de media, wat de verwachte groei van 1% volledig kan tenietdoen.

In zo’n wereld zal de camera zich mogelijk vaker richten op lege waterputten, op verlaten akkers en op lange rijen bij voedseluitdelingen. Niet omdat fotografen op zoek zijn naar rampspoed, maar omdat fotografie zichtbaar kan maken wat statistieken en beleidsrapporten soms (nog) verborgen laten.

Een foto van gebarsten aarde vertelt niets over neerslagpercentages. Toch kan zo’n beeld onmiddellijk duidelijk maken wat maanden zonder regen betekenen. Een kudde op een kaal veld laat zien dat droogte niet alleen een natuurverschijnsel is, maar ook gevolgen heeft voor voedselvoorziening, inkomen en het voortbestaan van gemeenschappen.

Vindt hij de komende jaren nog steeds een 'sappig kikkertje'?

Een samenleving onder hoogspanning op alle fronten...

Schaarste en oorlog zijn zelden los van elkaar te zien. Conflicten kunnen landbouw stilleggen, handelsroutes blokkeren en water- en energievoorzieningen beschadigen. Tegelijkertijd kunnen tekorten bestaande tegenstellingen verder aanwakkeren. De fotograaf van de toekomst zal daarom niet alleen het front vastleggen, maar ook de minder zichtbare gevolgen ervan.

Ik heb inmiddels de leeftijd 79 jaar en zal komende nog ergere klimaatextremen waarschijnlijk niet meer meemaken of vastleggen via fotografie of film. Al hoop ik 100 te worden natuurlijk. Ik houd nog altijd van het leven...Waarover heb ik het dan? 

Misschien over een boer die zijn land niet meer kan bereiken, een moeder die uren wacht op drinkwater of kinderen die les krijgen in een opvangkamp. Het zijn beelden die niet draaien om wapens en explosies, maar om het dagelijks leven dat door oorlog langzaam wordt uitgehold.

Juist daar ligt volgens mij de kracht van journalistieke fotografie. Een oorlog bestaat niet alleen uit gevechten. Een droogte bestaat niet alleen uit kale grond. Achter iedere crisis bevinden zich mensen en dieren die proberen door te gaan, vaak met steeds minder middelen.

Het fotograferen van ellende brengt ethische vragen met zich mee. Een dramatische lucht, scherp licht en een gebarsten bodem kunnen een visueel krachtig beeld opleveren. Maar schoonheid mag de ernst van de situatie niet overschaduwen. Mensen die honger, angst of verlies ervaren, zijn geen decorstukken.

Daarom moet een fotograaf niet alleen kijken, maar ook luisteren. Hij moet weten waar hij is, wie hij fotografeert en welke omstandigheden aan het beeld voorafgingen. Een geloofwaardig onderschrift is daarbij even belangrijk als de foto zelf. Zonder context kan een beeld ontroeren, maar ook misleiden.

Dat geldt eveneens voor beelden die digitaal zijn bewerkt of met kunstmatige intelligentie zijn gemaakt. Een voorstelling van schapen in een uitgedroogd landschap kan een waarschuwing of artistieke toekomstverkenning zijn, maar mag niet worden gepresenteerd als een registratie van een werkelijk gebeurde situatie. Het onderscheid tussen documentaire fotografie en verbeelding moet voor het publiek helder blijven.

Toch ziet de fotograaf de toekomst niet uitsluitend als een verzameling rampbeelden. Zijn camera kan ook vastleggen hoe mensen zich aanpassen: boeren die zuiniger irrigeren, bewoners die regenwater opslaan, wetenschappers die droogtebestendige gewassen ontwikkelen en vrijwilligers die beschadigde natuur herstellen.

Misschien worden juist die foto’s het belangrijkst. Niet alleen beelden van wat verloren dreigt te gaan, maar ook van mensen die weigeren zich bij dat verlies neer te leggen.

Wanneer de zon achter het weiland zakt, grazen de schapen rustig verder. De fotograaf drukt af. Het resultaat is een vredig beeld van het heden, maar in zijn hoofd blijft die andere foto bestaan: dezelfde kudde op een dorre, gebarsten vlakte.

Het is een beeld dat nog geen (blijvende) werkelijkheid hoeft te worden. Maar het herinnert hem eraan dat fotografie niet alleen laat zien hoe de wereld eruitziet. Soms stelt zij ook de vraag hoe de wereld eruit zal zien als niemand op tijd handelt.